خلاصه ی آیینی کرد
پروفسور رشاد میران/ترجمه:بهزاد خوشحالی
روش ملي- آييني كنوني در كردستان زاييده و محصول يك جريان تاريخي بلند مدت و ملي- فرهنگي است.
سرآغاز اين پروسه نيز به دوراني بسيار كهن پيش از تشكيل ملت كرد باز ميگردد دوراني كه در آن، نياكان كردهاي امروزي در درشته كوههاي زاگرس و شمال بين النهرين زندگي ميكردند.
محيط جغرافياي نياكان كردها زمينهاي مناسب براي ارتباط فرهنگي ميان سه تمدن بزرگ بينالنهرين، ايران و آسياي صغير مهيا نمود. در اين دوران، پرستش نيروهاي طبيعي در بينالنهرين شامل خداوند آسمان (آن) ، خداوند زمين (اينليل) و .... در ايران خداوند آسمان (بابا آسمان يا اهورا) و «دئيوه»ها عنصر غالب ديني بود.
آيين زرتشتي در دوران متأخر در ايران ظهور كرد و منجر به گسترش انديشهي «مونوتيزم» (يكتاپرستي) و جهش فرهنگي – رواني ساكنان منطقه شد.
آيين زرتشت در آغاز به مثابه همهي اديان يكتاپرست، به مبارزه با ساير خدايان به ويژه «دئيوه»ها برخاست . زرتشت همهي كساني را كه به خداوند او ايمان نياوردند «دئيوه يسنا» (پرستندگان ديو) نام نهاد اما به خاطر مقاومت بسياري از ساكنان زاگرس كه حاضر به ترك خدايان خود نبودند، آيين زرتشتي در دوران ساساني ناگريز از پذيرش بسياري از خدايان باستان در قالب ملايك مقرب خداوند زرتشتي شد. از آن دوران به بعد، آيين زرتشتي دچار تغييرات عمده شد و در روزگار متأخر نام «مزدائيسم» به خود گرفت.
گمان غالب و نشانههاي بسيار، اين باور را تقويت ميكنند كه كردها پيش از اسلام، عمدتاَ زرتشتي بودهاند. آثار باستاني پيدا شده در كردستان و برخي رسوم و شعاير بر جاي مانده از آن دوران چون سوگند ياد كردن به آتش، جشن "كومسا" در اورامان، هفت خداوند ايزدي، هفتوانه ي اهل حق نمونههايي از ادعا ما بر زرتشتي بودن كردها هستند.
نبايد از ذكر اين نكته هم غفلت ورزيد كه زرتشتي پيش از آيين اسلام، يگانه باور ديني ساكنان منطقه نبوده است چون پيروان اديان يهوديت ، مسيحي و اديان باستان نيز در همان دوران زندگي كرده و تكثر آييني در منطقه كاملاَ رواج داشته است. به عنوان نمونه، هيچ شهري را در كردستان امروزين نميتواند يافت كه در روزگاراني نه چندان كهن محلهاي به نام «گهرهكيجوولهكان» (محلهي يهوديان) نداشته باشد. آنها چندان تحت تأثير فرهنگ كردي قرار گرفته بودند كه اكنون نيز در ارض موعود خود اسراييل ، از ايشان به عنوان «ئهناكوردي» نام برده ميشود.
مسحيان نيز از دوران كهن در كردستان زندگي كردهاند و هنوز هم روستاهايي وجود دارند كه كاملاَ مسيحي هستند.
آسوري ها كه ملتي مستقل هستند بزرگترين جمعيت مسيحي كردستان به شمار ميآيند اگر چه تأثير بلند مدت فرهنگ كردي را بر آنها نميتوان ناديده انگاشت.
اما گسترش آيين اسلام در كردستان كه به دوران هجوم اعراب به ايران باز ميگردد تحت تأثير سه عامل بسيار مهم بوده است: نخست، شمشير اسلام دوم، فشارهاي اقتصادي براي رهايي از جزيه و خراج و سوم سهولت اسلام آوردن كه با بر زبان آوردن كلمهي تشهد، انسان كرد را از شمشير و جزيه و خراج ميرهانيد.
بدين ترتيب، اسلام سراسر كردستان و ايران را فرا گرفت و به باور آييني غالب مردم تبديل شد اگرچه نبايد فراموش كرد حضور پر رنگ برخي اديان به ويژه آيين زرتشتي تا سدهي دوازدهم ميلادي در منطقه همچنان احساس ميشد.
نقش كردها در گسترش نهضت اسلامي، منجر به شتاب هر چه بيشتر نفوذ اسلام در كردستان به ويژه در دوران خلافت شد به گونهاي كه اكثريت جمعيت كردهاي مسلمان امروزي را اهل سنت و پيروان مذهب شافعي تشكيل ميدهند. در اين ميان، جمعيت كردهاي پيرو دو طرقيت قادريه و نقشبنديه و شيعیان دوازه امامي (جعفري) قابل توجه و تعميق است. همچنین، نقش دولتهاي مركزي مسلط بر كردستان، بر كيفيت روابط آييني كردها با يكديگر، با ملتهاي مسلط و با دولتهاي مركزي، آثار آييني قابل توجهي در منطقهي بر جا گذارده است اما همچنان كه پيش از اين نيز گفته شد تبعات اديان باستاني و آيين زرتشتي در كردستان، سبب به وجود آمدن آيينهاي سينكريتي چون ايزدي، اهل حق و علوي شده است به گونهاي كه اگر چه به سيماي اسلامي آراسته هستند اما هر يك داراي دوگما، قوانين، جهان بيني، آداب و رسوم و شعاير منحصر به فردي هستند كه آنها را تا حد يك سيستم ارتقا ميبخشد.
به هر حال، اهميت ملت باوري كردي نزد كردها هم منجر به كم رنگ شدن تأثير دين بر مناسبات بين آييني شده است و هم به كردها توان پذيرش پلوراليزم ديني بخشيده است به طوري كه ميتوان ادعا كرد كمترين منازعات آييني تاريخ خاورميانه مربوط و متعلق به سرزمين كردستان در عين تكثير آيين و مذهبي است.
پیش از آنکه انسان به خود اجازه ی محکوم کردن دیگران را بدهد باید مدتی را وقف سنجش صلاحیت خود کندbkhoshhali@yahoo.com